Pisarzu, Pisarko – czy wiedziałeś, że możesz otrzymywać tantiemy za wypożyczenia Twoich książek w bibliotekach?

To nie żart – w Polsce działa system wypłat wynagrodzeń dla twórców z tytułu wypożyczeń bibliotecznych. Tantiemy są wypłacane z budżetu państwa, a ich celem jest wsparcie twórców, których praca krąży w obiegu publicznym, ale nie przynosi bezpośrednich zysków ze sprzedaży.

Kto może otrzymać tantiemy?

 – Autorzy książek — zarówno twórcy tekstu (pisarze, poeci, autorzy naukowi), jak i autorzy ilustracji (np. w książkach dziecięcych, komiksach).  Nawet jeśli jesteś self-publisherem lub debiutantem — również możesz otrzymać tantiemy, jeśli Twoje książki są dostępne w bibliotekach!
– Tłumacze — jeśli książka jest przekładem, tłumacz również ma prawo do części wynagrodzenia.
– Wydawcy — w przypadku niektórych książek, zwłaszcza wznowień czy wydań zbiorczych, część tantiem przypada także wydawnictwu.

Ile można zarobić?

Mediana wynagrodzeń dla autorów w Polsce z tytułu wypożyczeń bibliotecznych wynosi około 360 zł rocznie. To znaczy, że połowa autorów dostaje mniej, połowa więcej.
Granice

Dla autorów literatury popularnej stawka za jedno wypożyczenie (w bibliotekach objętych systemem) to ≈ 1,50 zł. źródło 

Jeden autor, którego książki zostały wypożyczone 1500 razy w roku 2023 (w bibliotekach włączonych do systemu), otrzymał ok. 2050 zł. To daje około 1,66 zł za każde wypożyczenie. Innymi słowy, każde wypożyczenie przyniosło autorowi prawie tyle samo, co sprzedaż książki – bo średnio 1,66 zł, w porównaniu do 2–4 zł za sprzedany egzemplarz.

Co wpływa na to, ile autor otrzyma?

Liczba wypożyczeń — im więcej razy Twoje książki są wypożyczane (i zliczane przez system), tym większa szansa na wyższe tantiemy.

Ilość bibliotek zgłaszających dane — system PLR korzysta tylko z danych z wybranych bibliotek. Obecnie (od 2025) liczba bibliotek raportujących danych została zwiększona z 60 do 100.

Całkowita pula środków — w uproszczeniu: im więcej funduszy jest przeznaczonych rocznie na wynagrodzenia z wypożyczeń, tym większy „cast” na podział. W 2025 r. Powołano do podwójnego wzrostu — zamiast 5 % wartości zakupów bibliotecznych — aż do 10 %. W efekcie twórcy i wydawcy razem otrzymają kwotę ponad 10 mln złotych rocznie.

Rozpoznawalność tytułu / autorstwa — książki popularne, autorzy dobrze znani, tłumaczenia czy bardzo szeroko dystrybuowane publikacje mają większą szansę na większą liczbę wypożyczeń, co przekłada się na lepsze tantiemy.

Rola biblioteki czyli jak działa system tantiem z bibliotek? Czyli kilka słów o PLR – Public Lending Right

Aby autorzy, ilustratorzy i tłumacze mogli otrzymywać wynagrodzenie za wypożyczenia swoich książek, działa w Polsce specjalny mechanizm – PLR (Public Lending Right), czyli prawo do wynagrodzenia z tytułu użyczeń publicznych.

Ale żeby wszystko zadziałało, potrzebne są odpowiednie dane – i tu kluczową rolę odgrywają biblioteki.

Jakie warunki musi spełnić biblioteka?

1. Musi być objęta monitoringiem wypożyczeń PLR.
System PLR nie obejmuje wszystkich bibliotek w kraju. Dane do wyliczeń zbierane są tylko z wybranej grupy bibliotek publicznych, które zostały włączone do tzw. panelu monitorującego.
Do 2024 r. było ich 60, a od 2025 r. zwiększono tę liczbę do 100 placówek. To z tych bibliotek zbierane są statystyki wypożyczeń, które służą do szacowania ogólnej liczby wypożyczeń w całym kraju.

2. Musi regularnie raportować dane do systemu
Biblioteki uczestniczące w systemie przesyłają szczegółowe informacje: jakie tytuły były wypożyczane i jak często. Dane te trafiają do operatora systemu PLR (w Polsce – najczęściej Stowarzyszenie Autorów i Wydawców „Polska Książka”) i na ich podstawie wyliczane są tantiemy.

Co to oznacza dla autora?
Tylko wypożyczenia dokonane w bibliotekach objętych monitoringiem są brane pod uwagę. Nawet jeśli Twoja książka jest popularna w lokalnej bibliotece, która nie raportuje danych – te wypożyczenia nie zostaną zliczone.

Co zrobić, żeby otrzymać tantiemy?

Zarejestruj się w systemie PLR (Public Lending Right) – w Polsce tantiemy są wypłacane przez Stowarzyszenie Autorów i Wydawców „Polska Książka” (lub inną organizację zbiorowego zarządzania, np. ZAiKS).

Zgłoś swoje książki – tylko zgłoszone tytuły mogą być brane pod uwagę przy naliczaniu wynagrodzenia.

Podaj dane do rozliczeń i konta bankowego – by móc otrzymać przelew.

Czy książka zgłoszona do systemu PLR musi mieć numer ISBN?

Nie, posiadanie numeru ISBN nie jest obowiązkowe, aby zgłosić książkę do systemu tantiem za wypożyczenia biblioteczne (PLR).

Jednak ISBN bardzo ułatwia identyfikację tytułu i znacząco przyspiesza jego weryfikację oraz rozliczenie. Dla organizacji zarządzającej prawami autorskimi (np. Stowarzyszenia Autorów i Wydawców „Polska Książka”) numer ISBN to jednoznaczny identyfikator książki, który eliminuje błędy np. przy podobnych tytułach lub nazwiskach.

Podsumowanie – co warto wiedzieć?

• Dochody z PLR są opodatkowane

  Tantiemy traktowane są jako przychód z praw autorskich – więc podlegają opodatkowaniu. Organizacja wypłacająca wystawi Ci odpowiedni dokument (np. PIT-11), który trzeba ująć w rozliczeniu rocznym.

• Twoje książki muszą być wypożyczane w bibliotekach objętych monitoringiem

  Nawet jeśli Twoja książka cieszy się dużą popularnością, nie otrzymasz tantiem, jeśli nie była wypożyczana w bibliotekach objętych systemem PLR (tych, które raportują dane). Obecnie to 100 wybranych bibliotek publicznych w Polsce.

• Współautorzy i tłumacze też mają prawo do tantiem

  Jeśli książka ma kilku autorów, ilustratora, redaktora naukowego lub tłumacza – tantiemy są dzielone między nich, zgodnie z udziałami określonymi przy zgłoszeniu.

• Warto promować obecność książek w bibliotekach

  Jeśli chcesz zwiększyć swoje tantiemy:

  • Dodaj informację na swojej stronie lub social mediach, że książka jest dostępna w bibliotece.

  • Zadbaj, by trafiła do jak największej liczby placówek.

  • Pamiętaj, że egzemplarze biblioteczne mogą generować przychód latami, w przeciwieństwie do sprzedaży „jednorazowej”.

    Tak, życie pisarza w Polsce nie jest proste. I nie, nie zarobiłam jeszcze ani grosza – dlatego na otarcie łez, możesz postawić mi kawę, o tutaj :- ) Dziękuję!